De erfenis van Eszter (Sandor Marai)

Het is het eerste boek dat ik las van Sandor Marai (1900-1989). Zijn oeuvre werd herontdekt tien jaar na zijn zelfmoord. Hij wordt vandaag gerekend tot één van de belangrijkste Europese auteurs van de twintigste eeuw.

Het is het verhaal van een terugkeer, zoals later in zijn meesterwerk ‘Gloed’. Na twintig jaar ziet Eszter haar vroegere geliefde terug zoals de twee vrienden mekaar in ‘Gloed’ zullen weerzien na 41 jaar. Het is ook hier een verhaal van liegen. De man waarvan Eszter hield, is een bedrieger, op alle vlakken, en zij weet het. Het is teruggekeerd om haar opnieuw te bedreigen en haar van alles te beroven wat zij, ook materieel, zo moeizaam had opgebouwd. Het boek gaat voornamelijk over die ene dag van zijn terugkeer. Zoals weeral in ‘Gloed’. Pure tragiek. Eszter zelf ademt sereniteit en harmonie uit. Het huis dat zij deelt met haar tante is symbool daarvan. Dat dit haar ook wordt ontnomen, voltrekt zich als een soort noodlot, waar zij niet tegen in verzet komt. “Het leven heeft een onzichtbare orde en je moet afmaken wat je eenmaal begonnen bent … Zo goed en zo kwaad als het kan”. “Nu heb ik het gevoel dat een stem waartegen ik me niet kan verweren me maant om haast te maken met het opschrijven van de geschiedenis van die dag – en alles wat ik van Lagos weet, omdat dit mijn plicht is en omdat ik niet veel tijd meer heb. Zo’n stem is niet mis te verstaan. Daarom gehoorzaam ik, in naam van God”. “Wij zitten aan onze vijanden vast en zij kunnen soms ook niet ontvluchten”.

Het gaat dus niet om een liefde die is blijven sluimeren. In alle luciditeit voltrekt zich het noodlot, waarbij de vrouw de wet van de man ondergaat. Leugen en haat zijn vaak weerkerende thema’s bij Marai. “Andere mensen liegen omdat dat hun natuur is, omdat belangen dat voorschrijven of door een plotse ingeving. Maar jij liegt zoals de regen valt”.

Sandor Marai is een Hongaar, een land dat telkens opnieuw bezet is geweest en verdeeld tussen andere rijken. Ongetwijfeld vindt dat fatalisme daar een deel van zijn oorsprong. Zijn opvatting over het mens-zijn is doordrongen van dit pessimisme. Zijn stijl is de weergave van dit geworden en ervaarde fataliteit. Rustig en beheerst, niet opstandig of verzuurd.

Uitgegeven bij de Wereldbibliotheek, Amsterdam in 2000. Oorspronkelijk in het Hongaars in 1939.

Memoires (André de Staercke)

André de Staercke was als jongeman kabinetschef van premier Pierlot tijdens de oorlog in London en na de Bevrijding in Brussel. Daarna werd hij privé secretaris en vertrouweling van de Prins-Regent tot diens aftreden in 1950. Tenslotte was hij 25 jaar lang onze ambassadeur bij de Navo. Hij schreef zijn herinneringen neer over een cruciale periode uit onze vaderlandse geschiedenis, vlak voor en vak na de Bevrijding. Het is een erg persoonlijk geschrift geworden dat vooral ongenadig afrekent met Koning Leopold III; een van zij felste uitspraken is dat men nooit mag vergeten dat de toenmalige Koning een Duitser was door de afkomst van zij moeder.  Feitelijk wordt Leopold beschreven als een sympatisant van Nazi-Duitsland. De Staercke was ook een bewonderaar en goede bekende van Churchill en de Porugese premier en dictator Salazar. Hun portretten maken ook deel uit van de memoires, naast een brutale beschrijving van Paul Van zeeland, gewezen premier en minister. Zijn memoires schitteren door hun mensenkennis en belezenheid maar  ook door groot subjectivisme.

Memoires over het Regentschap en de Koningskwestie, teksten en documenten uitgegeven door Jean Stengers en Ginette Kurgan – van Hentenryk, Lannoo, Tielt, 2003

Ik las dit boek in de winter van 2005.

De aanhef van het boek is zeer mooi:

Het is allemaal als een schaduw voorbijgegaan, als een gerucht voorbijgesneld. Zoals een schip dat het deinende water doorklieft: geen spoor laat het na, onvindbaar is het pad dat de kiel door de golven baant; zoals een vogel die voorbijvliegt door de lucht: geen teken van zijn vlucht laat hij achter, hij slaat de ijle lucht met zijn vleugelslag en splijt hem met de suizende kracht van zijn wiekslag, maar als hij voorbij is, is er van zijn tocht niets meer te bespeuren; of zoals een pijl die op het doelwit wordt afgeschoten: de doorsneden lucht herstelt zich dadelijk en vertoont geen spoor meer van het schot

Uit het Boek Wijsheid